Poniedziałek, 18 lutego 2019 
 Kino awangardowe w mi?dzywojennej Angli, 2001
autor: ?ukasz Knasiecki
 

Anglia lat 20-tych posiada?a pr??nie dzia?aj?ce ?rodowisko modernistów, artystów tej miary co Henri Gaudier-Brzeska czy Kenneth Macpherson. Arty?ci i literaci skupieni byli w kilku grupach, urz?dzaj?c wspólne wystawy i dyskusje. To w?a?nie m?oda cz?onkini jednej z grup (Bloomsbury), pisarka Virginia Woolf napisa?a w 1926 roku jeden z pierwszych tekstów postuluj?cych Nowe Kino. W tek?cie The Cinema zamieszczonym w magazynie "Arts", Woolf krytykuj?c dotychczasow?, fabularn? twórczo?? filmow? proponuje stworzenie nowego j?zyka dla kina, j?zyka specyficznego tylko i wy??cznie dla nowego medium. Za pomoc? niego artysta - pisze Woolf - b?dzie móg? przekaza? te same emocje, które przekazuje literatura czy poezja, bez uciekania si? do ich pomocy. Autorka tekstu nie proponuje ?adnych konkretnych pomys?ów, kieruje jednak rozwa?ania w stron? abstrakcji, dynamiki obrazu. Pisze:

Gniew nie jest tylko recytacj? czy retoryk?, czerwonymi twarzami i zaci?ni?tymi pi??ciami. Jest by? mo?e czarn? lini? wij?c? si? na bia?ej p?aszczy?nie.

W roku 1927 powsta?o pierwsze pismo po?wi?cone problematyce filmu awangardowego, redagowane przez Kennetha Macphersona i Winfred Bryher Close-Up. Jako spe?nienie swoich postulatów skupieni wokó? pisma twórcy za?o?yli firm? Pool Films, która zrealizowa?a kilka projektów. Wi?kszo?? z nich presz?a bez echa, kilka by?o zupe?nie nieudanych, jak kolektywnie zrealizowany Wing Beat . Wspomnie? warto o Light Rhyths autorstwa Charlesa Bruguiere oraz Oswella Blakeston'a, 5-minutowej abstrakcji powsta?ej z filmowania przy zmiennym o?wietleniu wycinków papieru. Scie?k? d?wi?kow? do filmu stworzy? Jack Ellit, który ud?wi?kowi? tak?e pierwszy film Len Lye'a . Najwi?ksz? produkcj? "Pool Films" by? ambitny, pe?nometra?owy projekt Borderline Kennetha Macphersona, który opowiada? fabularn? histori? w nowatorski sposób, wykorzystuj?c zdobycze psychoanalizy i nowoczesne aktorstwo.

Kilka miesi?cy przed zako?czeniem dzia?alno?ci pisma Close-Up, B. Vivian Braun rozpocz??a redagowanie magazynu Film-Art, po?wi?conego mi?dzynarodowej krytyce filmowej. "Film-Art" obok krytyki filmowej po?wi?ca? wiele uwagi koordynacji produkcji i pokazów kina eksperymentalnego, prowadzi? kurs realizacji filmowej. Od numeru 6. pismo redagowane by?o przez Irene Nicholson i Johna C. Moore, natomiast B. Vivian Braun rozpocz??a redagowanie pisma New Cinema. Twórcy skupieni wokó? Film Art zrealizowali kilka filmów, w?ród których znalaz?y si? m.in. Beyond This Open Road B. Vivian Braun, Ephemeral Irene Nicholson czy abstrakcja matematyczna Equation: X + X = O, The Roberta Fairthorne.

Nie da si? ukry? i? filmy realizowane przez wy?ej wspomnianych artystów nie osi?gn??y zadowalaj?cego poziomu, zbli?onego cho?by do wspó?czesnej im produkcji francuskich surrealistów czy dadaistów. Nie sprzyja?y im tak?e warunki - cz?onkowie modernistycznej grupy Unit One, w?ród których byli m.in. Henry Moore i Ben Nicholson, ograniczali pole modernizmu do malarstwa, rze?by i architektury. Przez wspó?czesnych Macphersonowi artystów angielskich nigdy wi?c film nie zosta? zaakceptowany jako równoprawna dziedzina sztuki.

W zwi?zku z dynamicznym rozwojem kapitalizmu i post?puj?cym wy?cigiem zbroje? w ca?ej Anglii nasila?y si? nastroje pacyfistyczne i lewicowe. Filmowcy zwi?zani ze ?rodowiskiem awangardowym stanowili siln? grup? sprzymierze?ców nowych idei i zrealizowali kilka znacz?cych antykapitalistycznych i antywojennych filmów propagandowych. Warto wymieni? cho?by Everyday Richtera zrealizowany podczas jego pobytu w Anglii, zaskakuj?cy Hell Unltd McLarena czy Bread Kino Production Group. Tradycja lewicuj?cego dokumentu rozwin??a si? jednak dopiero w pe?ni pod skrzyd?ami G.P.O. Film Unit.

GPO stanowi osobny rozdzia? w awangardowej filmografii brytyjskiej lat 30. Firma by?a prowadzona przez Johna Griersona, zapalonego dokumentalist? i produkowa?a filmy reklamowe i edukacyjne dla rozmaitych instytucji, w tym wielu pa?stwowych. Maj?c zapewniony byt finansowy i szefa w postaci Griersona, GPO przemyci?a w swoich reklamówkach jedne z najbardziej zdumiewaj?cych osi?gni?c awangardowego filmu mi?dzywojennego. Powsta?a sytuacja zbli?ona do czasów, gdy porewolucyjny rz?d radziecki finansowa? awangardowe poczynania Wiertowa, Pudowkina i Eisensteina.

Grierson zatrudni? w swojej firmie trzy kluczowe postaci kina eksperymentalnego, m?odych wówczas artystów: brazylijczyka Alberto Cavalcanti'ego, nowozelandczyka Len Lye'a oraz Normana McLarena. Cho? priorytetem w GPO, jak zaznacza? Grierson, by?a dyscyplina, arty?ci zdo?ali zrealizowa? podczas pracy w nim kilka klasycznych filmów. Najwi?kszym osi?gni?ciem Cavalcanti'ego pozostaje do dzi? film Coal Face, dokument opowiadaj?cy o tragicznych warunkach ?ycia brytyjskich górników, chyba najbardziej radykalnie lewicowy film, który wyszed? spod skrzyde? GPO ze ?cie?k? d?wi?kow? autorstwa poety W H Audena oraz kompozytora Benjamina Writtena. Len Lye, po swoim debiutanckim filme Tusalava, zrealizowa? dla GPO m.in. animowan? reklamówk? Shella, Birth of a Robot. W dalszych latach Lye eksperymentowa? z filmem malowanym bezpo?rednio na ta?mie - tak powsta?y Colour Box(1935) i Trade Tatoo, niezwyk?e eksperymentalne animacje reklamuj?ce brytyjsk? poczt?.

Na pocz?tku lat 40. Grierson wyemigrowa? do Ameryki, jego ?ladem pod??yli McLaren i Lye - tak sko?czy?a si? przygoda GPO z filmem eksperymentalnym.

Appendix

Poni?ej cytuj? za Deke Dusinberre prowizoryczn? list? filmów zrealizowanych przez awangardowych artystów angielskich w latach 20. i 30. XX wieku (z wy??czeniem prac Len Lye'a i Normana McLarena - GPO). Pe?niejsz? list? mo?na znale?? w szegó?owym spisie: Artists' Films and Experimental Film in Britain 1915-1999.

Punch and Judy, re?. Guy Branch, 1926?
Wing Beat, re?. H.D., Kenneth Macpherson, 1927
I Do Like to be Beside the Seaside, re?. Oswell Blakeston, 1927
Monkey's Moon, re?. Kenneth Macpherson, 1928
Borderline, re?. Kenneth Macpherson, 1930
Light Rhythms, re?. Oswell Blakeston, Francis Bruguiere, 1930
Empire Buyers are Empire Builders, re?. Oswell Blakeston, Francis Bruguiere, 1931
Exhilaration, re?. B. Vivian Braun, 1933
Cinemagazines, m.in. Machine, Time, Chess Bored, Dance Flaws, re?. Andrew Buchanan, 1933
Beyond the Open Road re?. B. Vivian Braun, Irene Nicholson, 1934
Terrific Adventure re?. B. Vivian Braun, 1936?
Rustic London re?. B. Vivian Braun, 1936?
X + X = O, re?. Robert Fairthorne, Brian Salr, 1936
The Tell Tale Heart, re?. Brian Desmond Hurst, 1933
The Way re?. Francis Bruguiere, ?
Trinidad Film (nieuko?czony), re?. Brian Montagu, Irene Nicholson, ?


Niewiele spo?ród filmów zrealizowanych przez grupy skupione wokó? pism Close-Up i Film-Art przetrwa?o. Fragmenty filmu Wing Beat posiada nowojorskie MOMA, natomiast Borderline znajduje si? w kolekcji nowojorskiego Eastman House. Niemal wszystkie filmy wyprodukowane przez GPO przetrwa?y i s? dost?pne w ró?nych kompilacjach. Bardzo interesuj?ce s? dwie publikacje video BFI zawieraj?ce zestawy eksperymentalnych filmów brytyjskich z lat 20. i 30.



 
Len Lye
John Grierson
Harry Watt
Norman McLaren
Colour Box, The
Night Mail
Birth of The Robot, The
Spare Time
N or NW
G.P.O. Film Unit


3CINEMA | Teksty| Kino awangardowe w mi?dzywojennej Angli