Niedziela, 28 maja 2017 
 Kino awangardowe w międzywojennej Angli, 2001
autor: Łukasz Knasiecki
 

Anglia lat 20-tych posiadała prężnie działające ?rodowisko modernistów, artystów tej miary co Henri Gaudier-Brzeska czy Kenneth Macpherson. Arty?ci i literaci skupieni byli w kilku grupach, urządzając wspólne wystawy i dyskusje. To wła?nie młoda członkini jednej z grup (Bloomsbury), pisarka Virginia Woolf napisała w 1926 roku jeden z pierwszych tekstów postulujących Nowe Kino. W tek?cie The Cinema zamieszczonym w magazynie "Arts", Woolf krytykując dotychczasową, fabularną twórczo?ć filmową proponuje stworzenie nowego języka dla kina, języka specyficznego tylko i wyłącznie dla nowego medium. Za pomocą niego artysta - pisze Woolf - będzie mógł przekazać te same emocje, które przekazuje literatura czy poezja, bez uciekania się do ich pomocy. Autorka tekstu nie proponuje żadnych konkretnych pomysłów, kieruje jednak rozważania w stronę abstrakcji, dynamiki obrazu. Pisze:

Gniew nie jest tylko recytacją czy retoryką, czerwonymi twarzami i zaci?niętymi pię?ciami. Jest być może czarną linią wijącą się na białej płaszczy?nie.

W roku 1927 powstało pierwsze pismo po?więcone problematyce filmu awangardowego, redagowane przez Kennetha Macphersona i Winfred Bryher Close-Up. Jako spełnienie swoich postulatów skupieni wokół pisma twórcy założyli firmę Pool Films, która zrealizowała kilka projektów. Większo?ć z nich preszła bez echa, kilka było zupełnie nieudanych, jak kolektywnie zrealizowany Wing Beat . Wspomnieć warto o Light Rhyths autorstwa Charlesa Bruguiere oraz Oswella Blakeston'a, 5-minutowej abstrakcji powstałej z filmowania przy zmiennym o?wietleniu wycinków papieru. Scieżkę d?więkową do filmu stworzył Jack Ellit, który ud?więkowił także pierwszy film Len Lye'a . Największą produkcją "Pool Films" był ambitny, pełnometrażowy projekt Borderline Kennetha Macphersona, który opowiadał fabularną historię w nowatorski sposób, wykorzystując zdobycze psychoanalizy i nowoczesne aktorstwo.

Kilka miesięcy przed zakończeniem działalno?ci pisma Close-Up, B. Vivian Braun rozpoczęła redagowanie magazynu Film-Art, po?więconego międzynarodowej krytyce filmowej. "Film-Art" obok krytyki filmowej po?więcał wiele uwagi koordynacji produkcji i pokazów kina eksperymentalnego, prowadził kurs realizacji filmowej. Od numeru 6. pismo redagowane było przez Irene Nicholson i Johna C. Moore, natomiast B. Vivian Braun rozpoczęła redagowanie pisma New Cinema. Twórcy skupieni wokół Film Art zrealizowali kilka filmów, w?ród których znalazły się m.in. Beyond This Open Road B. Vivian Braun, Ephemeral Irene Nicholson czy abstrakcja matematyczna Equation: X + X = O, The Roberta Fairthorne.

Nie da się ukryć iż filmy realizowane przez wyżej wspomnianych artystów nie osiągnęły zadowalającego poziomu, zbliżonego choćby do współczesnej im produkcji francuskich surrealistów czy dadaistów. Nie sprzyjały im także warunki - członkowie modernistycznej grupy Unit One, w?ród których byli m.in. Henry Moore i Ben Nicholson, ograniczali pole modernizmu do malarstwa, rze?by i architektury. Przez współczesnych Macphersonowi artystów angielskich nigdy więc film nie został zaakceptowany jako równoprawna dziedzina sztuki.

W związku z dynamicznym rozwojem kapitalizmu i postępującym wy?cigiem zbrojeń w całej Anglii nasilały się nastroje pacyfistyczne i lewicowe. Filmowcy związani ze ?rodowiskiem awangardowym stanowili silną grupę sprzymierzeńców nowych idei i zrealizowali kilka znaczących antykapitalistycznych i antywojennych filmów propagandowych. Warto wymienić choćby Everyday Richtera zrealizowany podczas jego pobytu w Anglii, zaskakujący Hell Unltd McLarena czy Bread Kino Production Group. Tradycja lewicującego dokumentu rozwinęła się jednak dopiero w pełni pod skrzydłami G.P.O. Film Unit.

GPO stanowi osobny rozdział w awangardowej filmografii brytyjskiej lat 30. Firma była prowadzona przez Johna Griersona, zapalonego dokumentalistę i produkowała filmy reklamowe i edukacyjne dla rozmaitych instytucji, w tym wielu państwowych. Mając zapewniony byt finansowy i szefa w postaci Griersona, GPO przemyciła w swoich reklamówkach jedne z najbardziej zdumiewających osiągnięc awangardowego filmu międzywojennego. Powstała sytuacja zbliżona do czasów, gdy porewolucyjny rząd radziecki finansował awangardowe poczynania Wiertowa, Pudowkina i Eisensteina.

Grierson zatrudnił w swojej firmie trzy kluczowe postaci kina eksperymentalnego, młodych wówczas artystów: brazylijczyka Alberto Cavalcanti'ego, nowozelandczyka Len Lye'a oraz Normana McLarena. Choć priorytetem w GPO, jak zaznaczał Grierson, była dyscyplina, arty?ci zdołali zrealizować podczas pracy w nim kilka klasycznych filmów. Największym osiągnięciem Cavalcanti'ego pozostaje do dzi? film Coal Face, dokument opowiadający o tragicznych warunkach życia brytyjskich górników, chyba najbardziej radykalnie lewicowy film, który wyszedł spod skrzydeł GPO ze ?cieżką d?więkową autorstwa poety W H Audena oraz kompozytora Benjamina Writtena. Len Lye, po swoim debiutanckim filme Tusalava, zrealizował dla GPO m.in. animowaną reklamówkę Shella, Birth of a Robot. W dalszych latach Lye eksperymentował z filmem malowanym bezpo?rednio na ta?mie - tak powstały Colour Box(1935) i Trade Tatoo, niezwykłe eksperymentalne animacje reklamujące brytyjską pocztę.

Na początku lat 40. Grierson wyemigrował do Ameryki, jego ?ladem podążyli McLaren i Lye - tak skończyła się przygoda GPO z filmem eksperymentalnym.

Appendix

Poniżej cytuję za Deke Dusinberre prowizoryczną listę filmów zrealizowanych przez awangardowych artystów angielskich w latach 20. i 30. XX wieku (z wyłączeniem prac Len Lye'a i Normana McLarena - GPO). Pełniejszą listę można znale?ć w szegółowym spisie: Artists' Films and Experimental Film in Britain 1915-1999.

Punch and Judy, reż. Guy Branch, 1926?
Wing Beat, reż. H.D., Kenneth Macpherson, 1927
I Do Like to be Beside the Seaside, reż. Oswell Blakeston, 1927
Monkey's Moon, reż. Kenneth Macpherson, 1928
Borderline, reż. Kenneth Macpherson, 1930
Light Rhythms, reż. Oswell Blakeston, Francis Bruguiere, 1930
Empire Buyers are Empire Builders, reż. Oswell Blakeston, Francis Bruguiere, 1931
Exhilaration, reż. B. Vivian Braun, 1933
Cinemagazines, m.in. Machine, Time, Chess Bored, Dance Flaws, reż. Andrew Buchanan, 1933
Beyond the Open Road reż. B. Vivian Braun, Irene Nicholson, 1934
Terrific Adventure reż. B. Vivian Braun, 1936?
Rustic London reż. B. Vivian Braun, 1936?
X + X = O, reż. Robert Fairthorne, Brian Salr, 1936
The Tell Tale Heart, reż. Brian Desmond Hurst, 1933
The Way reż. Francis Bruguiere, ?
Trinidad Film (nieukończony), reż. Brian Montagu, Irene Nicholson, ?


Niewiele spo?ród filmów zrealizowanych przez grupy skupione wokół pism Close-Up i Film-Art przetrwało. Fragmenty filmu Wing Beat posiada nowojorskie MOMA, natomiast Borderline znajduje się w kolekcji nowojorskiego Eastman House. Niemal wszystkie filmy wyprodukowane przez GPO przetrwały i są dostępne w różnych kompilacjach. Bardzo interesujące są dwie publikacje video BFI zawierające zestawy eksperymentalnych filmów brytyjskich z lat 20. i 30.



 
Len Lye
John Grierson
Harry Watt
Norman McLaren
Colour Box, The
Night Mail
Birth of The Robot, The
Spare Time
N or NW
G.P.O. Film Unit


3CINEMA | Teksty| Kino awangardowe w międzywojennej Angli