Sobota, 24 czerwca 2017 
 Hans Richter
 
ur. 6 kwietnia 1888 w Berlinie, zm. 1 lutego 1976 w Minusio (Szwajcaria).
narodowość: GER
 
 Jeden z twórców i głównych ideologów ruchu dada oraz jeden z najważniejszych eksperymentlanych filmowców I połowy XX wieku.

Ukończył szkoły artystycze w Berlinie i Weimarze, walczył podczas I Wojny ?wiatowej. Aktywnie uczestniczył jako malarz w ruchu Dada, w 1917 roku jednak opu?cił Zurych i zerwał z całkowicie z dadaistami. Richtera nie interesował już dadaistyczny absurd i destrukcja, fascynowała go kreacja, stwarzania w sztuce nowych języków.

KONSTRUKTYWIZM I ABSTRAKCJA

Kadr(y) z filmu `Rhytmus 21`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Rhytmus 23`, reż. Hans Richter

Sprzymierzeńca w swoich poszukiwaniach Richter znalazł w poznanym w Zurychu Szwedzie, Vikingu Eggelingu, którego w 1919 roku sprowadził do posiadło?ci swoich rodziców w Brandenburgii. Tam wspólnie prowadzili eksperymenty związane z poszukiwaniem uniwersalnego języka w sztuce. Zauważyli iż odpowiednie zestawienie płaszczyzn i linii wywołuje u widza bardzo konkretne wrażenia, które z uwagi na uniwersalne zasady ludzkiego postrzegania i kojarzenia powinny być jednoznacznie rozpoznawalne dla każdego człowieka (widza). W 1920 arty?ci opublikowali tekst Universelle Sprache (Uniwersalny język), w którym przedstawiali powyższe idee. Swoje rysowane na przesuwanych rolach papieru prace z tamtych czasów nazywali "orkiestracjami", przedstawiali na nich przekształcające się formy rysowane obok siebie, niczym stop-klatki filmu. I choć w tych pracach nic się jeszcze nie poruszało, widz zmuszony był do poruszania się przy oglądaniu prac, do dopowiadania sobie brakujących "klatek" między kolejnymi elementami.

Rzeczą naturalną więc wydawało się zwrócenie obu artystów w stronę filmu, medium które mogło w niemal idealny sposób wyrazić ich dążenia. Zainteresowanie ich pracą zresztą wzrastało, kilka tygodni w Brandenburgii spędził z nimi Theo van Doesburg, który umie?cił potem o nich artykuł w wydawanym przez siebie, wpływowym pi?mie De Stijl. Arty?ci uzyskali grant za pomocą którego mogli wynająć studio oraz technika. Niestety, próby przeniesienia na filmowy ekran ich przesuwanych obrazów nie powiodły się. Richter zrozumiał iż podstawowym elementem filmu jest nie forma a czas, co pozwoliło mu rozpocząć wła?ciwą pracę.

Pierwszy film Richtera, Rhytmus 21 (1921), jest klasycznym przetworzeniem jego rysunków w ?wiat ruchu. Obraz traktowany jest jako płótno, płaszczyzna raczej niż okno przedstawiające trójwymiarowy ?wiat. W tym krótkim, klikuminutowym filmie, białe i czarne płaszczyzny przemieszczają się i przenikają, tworząc między sobą złożone, rytmiczne zależno?ci, a wszystko to podporządkowane zasadzie kontrapunktu. Początkowo są to czarne prostokąty na białym tle, w drugiej czę?ci filmu kolory zostają odwrócone. Jedyne płaszczyzny przedstawione pod kątem ostrym pojawiają się w filmie jedynie na moment wprowadzając element zaniepokojenia w tym logicznym, prostopadłym ?wiecie.

Kolejny rok nie był łatwy dla Richtera. Jego rodzina w skutek kryzysu straciła swoją posiadło?ć, Richter pozbawiony ?rodków do pracy zmuszony był realizować proste filmy reklamowe. Udało mu się jednak, z pomocą Wernera Graffa, studenta van Doesburga, ukończyć swój drugi film Rhytmus 23 (1923). Ten 4-minutowy film rozwija konstruktywistyczne koncepcje pierwszego filmu wprowadzając ?mielej prostokąty i linie umieszczone na płaszczy?nie pod ostrymi kątami. Początkowo obraz miał być nakręcony w kolorze, z użyciem zieleni i czerwieni (jedynych kolorów, które dla Richtera różniły się naprawdę). Pomysł musiał jednak zostać zarzucony z powodu oczywistych problemów natury technicznej. Powstały czarno-biały film miał premierę na ostatnim wielkim pokazie Dada w Paryżu, razem z premierą pierwszego filmu Man Ray'a.

Richter równolegle aktywnie uczestniczył w ruchu konstruktywistycznym, był współautorem kilku ważnych manifestów oraz redaktorem pisma G, które publikował w latach 1923-26. Eksperymenty z kolorem kontynuowane przez Richtera w swoim malarstwie znalazły także wyraz w jego ostatnim Rytmie, Rhytmus 25 (1925), którego jedyną kopię (dzi? zaginioną) artysta własnoręcznie pokolorował.

W 1927 roku Richtera odwiedził Kazimierz Malewicz, który zafascynowany filmami artysty zamierzał wspólnie z Richterem zrealizować film przedstawiający ewolucję form od impresjonizmu przez kubizm do konstruktywizmu i suprematyzmu, natomiast w drugiej czę?ci animacje przedstawiające tworzenie dwuwymiarowych płaszczyzn za pomocą obracających się brył trójwymiarowych. Niestety projekt nie został nigdy zrealizowany.

TWÓRCZE LATA

Kadr(y) z filmu `Film studie`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Vormittagspuk`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Vormittagspuk`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Inflation`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Rennsymphonie`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Zweigroschenzauber`, reż. Hans Richter Kadr(y) z filmu `Alles drect sich, alles bewegt sich`, reż. Hans Richter

W kolejnych latach Richter zwrócił się w kierunku filmu przedstawiającego. Momentem przej?ciowym był pół-abstrakcyjny film Film studie (1925), który zawiera znane z wcze?niejszych prac Richtera animacje abstrakcyjne oraz zdjęcia przedstawiające zrealizowane z wykorzystaniem wielokrotnej ekspozycji. Na ekranie przesuwają się pływające gałki oczne, zwielokrotnione obrazy kobiecej twarzy oraz abstrakcyjne linie i płaszczyzny.

Kolejny film Richtera, Inflation zawiera już elementy dokumentalne. Obrazuje galopującą w Niemczech inflację za pomocą przeplatanych zdjęć tracących z sekundy na sekundę warto?ć pieniędzy oraz ich załamanego wła?ciciela. Richter traktuje temat z humorem, wykorzystując przy tym dynamiczny montaż i wielokrotne ekspozycje.

Surrealistyczny duch Film studie oraz zainteresowania aktualnymi zmianami z Inflation odżyły w kolejnym, dzi? klasycznym obrazie Vormittagspuk (Duchy przed ?niadaniem). Film przedstawia zabawną, nieco dadaistyczną historyjkę zbuntowanych nudą swojej egzystencji przedmiotów, które zaczynają beztroską zabawę. Kapelusze uciekają fruwając na ziemią, buntują się rewolwery i zegary, podczas gdy ludzie przedstawieni są w mechanicznych, powtarzających się czynno?ciach. Film składa się z olbrzymiej ilo?ci różnorakich efektów - negatywu, odtwarzania ta?my od tyłu, superimpozycji, animacji trikowych. Nie bez znaczenia jest także jego symbolika odwołująca się do nieciekawych zmian zachodzących w Niemczech, co sprawiło zresztą filmowi niemałe trudno?ci z dystrybucją.

W kolejnych latach Richter rozwijał swój styl. Charakterystyczne wielokrotne ekspozycje (Inflation), zabawne zestawianie obrazów o kontrastowym bąd? pozornie podobnym znaczeniu (twarz kobiety i konia w Rennsymphonie), płynne przechodzenie przez obrazy zbliżone formą (Zweigroschenzauber), dynamiczny montaż (Everyday) czy rozmaite efekty specjalne (cyrk w Alles drect sich, alles bewegt sich) stały się wyznacznikami stylu artysty.

LATA 30.

Richter miał coraz więcej problemów z władzą, której postawę regularnie o?mieszał w swoich filmach. Na początku lat 30. zajmował się głównie pisaniem tekstów o kinie awangardowym i walką o jego rozwój, publikował książki. Organizował pokazy, kluby filmowe, wspierał dystrybucję filmów europejskiej awangardy. Jednocze?nie nabierał coraz bardziej radykalnych przekonań lewicowych i zacie?niał kontakty z radzieckimi reżyserami.

W 1929 roku przewodniczył sekcji filmowej międzynarodowej wystawy "Film und Foto", z okazji której napisał tekst wydany pó?niej w postaci książki - Wrogowie filmu dzisiaj, przyjaciele filmu jutro. W tym samym roku uczestniczył w Kongresie Kina Niezależnego w szwajcarskim La Sarraz, podczas którego wraz z Eisensteinem i innymi artystami nakręcił (zaginiony) film, który miał uwidaczniać czym powinno być prawdziwe kino (film ma wiele tytułów, jeden z nich to The Battle of Independtent against Commercial Film). Lewicowe związki Richtera z artstami radzieckimi dały wyraz w nakręconym na filmowych warsztatach w Londynie filmie Everyday, w którym przy pomocy montażu Eisensteina Richter niemal upokarza system kapitalistyczny.

Zdobywszy miano jednego z największych w Europie ekspertów od kina Richter otrzymał zamównienie na stworzenie filmu dla mających odbyć się w 1930 roku w Szwajcarii targów meblowych, które promowały nowy, funkcjonalny design. Nakręcony film Neues Leben (albo Bauen und Wohnen) jest kolejnym przykładem ?wietnego, humorystycznego stylu Richtera, który przeciwstawia niemal ożywione lekkie meble w stylu Bauhausu oraz stare, ciężkie meble niemieckie. W ciągu kolejnych lat Richter zrealizował jeszcze kilka dokumentalnych reklamówek, tym razem dla holenderskiego oddziału firmy Philips Radio.

Na początku lat 30. Richter otrzymał od Rosjan niezwykłą ofertę zrealizowania pełnometrażowaego dokumentu o krwawo stłumionym robotniczym strajku w Hennigsdorf. Film Metall miał ukazywać metody działania Nazistów oraz ucisk kapitalistów i zachęcać do organizowania komunistycznych związków zawodowych w celu przeciwstawienia się ciemiężcom. Niestety z powodu doj?cia do władzy Hitlera i lęku Rosjan przed prowokowaniem go realizacja filmu musiała zostać przerwana.

W 1933 roku Richter z wielu powodów (abstrakcyjna sztuka, lewicowych przekonania, krytyka władzy, żydowskie pochodzenie) otrzymał etykietką artysty zdegenerowanego a co za tym idzie pozbawiono go możliwo?ci wjazdu do Niemiec. Przez wiele następnych lat krążył po Europie bez jakichkolwiek dokumentów. Mieszkał w Holandii i w Szwajcarii by po wielu staraniach, w 1941 roku, otrzymać wizę do Stanów Zjednoczonych.

STANY ZJEDNOCZONE

Kadr z filmu <i>Dreams that money can buy</i> Marcel Duchamp przy pracy nad filmem <i>Dreams that money can buy</i>

Richter zamieszkał w Nowym Jorku, gdzie wykładał film w New York City College. Utrzymywał kontakty ze starymi przyjaciółmi z Europy, wrócił po wielu latach do malarstwa. W Stanach stworzył kilka dłuższych filmów, w tym swój najbardziej ambitny projekt, kolorowy, pełnometrażowy film Dreams That Money Can Buy (A film in seven segments) nakręcony wraz z Duchampem, Legerem i innymi przyjaciółmi z Europy.

W latach 50. Richter zdobył spore uznanie, miał bardzo wiele indywidualnych wystaw, dużo pisał. Został dyrektorem Instytutu Filmu w City College, z której to posady musiał jednak zrezygnować w antykomunistycznej erze McCarthyzmu. Ukończył także dwa zrealizowane w kooperacji z przyjaciółmi filmy, szachowy 8 x 8, oraz Dadascope. W kolejnych latach dzielił życie między Europę i Stany Zjednoczone, pisząc i tworząc. Opublikowana w roku 1964 książka Dadaizm - sztuka i anty-sztuka jest fundamentalną pozycją o historii ruchu, którą Richter napisał z perspektywy artysty w nim uczestniczącego. Zawarty w pierwszym numerze Film Culture tekst The Film as an Art Form (1955). wpłynął na całe pokolenie młodych, niezależnych filmowców amerykańskich (Richter postuluje w nim powrót do czystej formy filmowej, której przedstawicielami pozostaje wg niego jedynie niezależny film dokumentalny oraz film eksperymentalny).

Ostatnie lata życia Richter spędził w Szwajcarii, pracując aż do ?mierci w 1976 roku.

 
 
  1. Richter Hans, The Film as an Art Form (1955)., w: Sitney P. Adams (red.), Film Culture an Anthology, Secker & Warburg, Londyn, 1970
  2. Richter Hans, Dadaizm - sztuka i anty-sztuka, (), Warszawa, 1983
  3. Hoffman Justin, Hans Richter: Constructivist Filmmaker, w: Foster Stephen C. (red.), Hans Richter. Activism, Modernism and the Avant-Garde., MIT Press, Massachusetts, 1998
  4. Hofacker Marion von, Richter's Films and the Role of the Radical Artist, 1927-1941, w: Foster Stephen C. (red.), Hans Richter. Activism, Modernism and the Avant-Garde., MIT Press, Massachusetts, 1998
  5. Milman Estera, Hans Richter in America, w: Foster Stephen C. (red.), Hans Richter. Activism, Modernism and the Avant-Garde., MIT Press, Massachusetts, 1998
 
 Rhytmus 21, 1921, reżyseria
Rhytmus 23, 1923, reżyseria
Rhytmus 25, 1925, reżyseria
Film studie, 1926, reżyseria, zdjęcia
Inflation, 1928, reżyseria
Vormittagspuk, 1928, reżyseria, aktor
Rennsymphonie, 1929, reżyseria
Zweigroschenzauber, 1929, reżyseria
Alles drect sich, alles bewegt sich, 1929, reżyseria
The Battle of Independtent against Commercial Film, 1929, reżyseria
Everyday, 1929, reżyseria
Neues Leben aka Bauen und Wohnen, 1929, reżyseria
Muratti, 1929, reżyseria
Europe Radio, 1930, reżyseria
Metall, 1932, reżyseria
Hello Everybody, 1934, reżyseria
From Lightning to Television, 1938, reżyseria
Dreams That Money Can Buy (A film in seven segments), 1947, reżyseria
Chesscetera, 1957, reżyseria
8 x 8. A Chess Sonata in 8 Movements, 1957, reżyseria
Dadascope, 1961, reżyseria



 
3CINEMA | Ludzie | Hans Richter