Niedziela, 28 maja 2017 
 Oskar Fischinger
 
ur. w 22.06.1900 r. w Gelnhausen (Niemcy), zm. 31 stycznia 1967 w Hollywood (USA).
narodowość: GER
 
 Znaczenie jakie miała twórczo?ć Oskara Fischingera dla rozwoju animowanego filmu eksperymentalnego jest porównywalne jedynie z dokonaniami Orsona Welles'a dla filmu fabularnego. Fischinger pozostaje symbolem niezłomnego artysty - filmowca, który kreuje swoje wizje wbrew komercyjnym tendencjom. Niedo?cigniony mistrz wyprzedzający o dekady swoje czasy, geniusz animacji, prekursor op-artu, instalacji audiowizualnych. Artysta wierzący, iż jego kino absolutne jest w stanie dotrzeć do każdego widza, niezależnie od kultury, w jakiej wyrósł. Awangardzista pracujący dla Disneya, zmagający się z największymi amerykańskimi wytwórniami filmowymi, który swoją postawą w dużej mierze przyczynił się do powstania największego powojennego ruchu kina artystycznego, znanego pod nazwą New American Cinema.

Początki.

Kadr(y) z filmu `München-Berlin Wanderung`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Wax Experiments`, reż. Oskar Fischinger

Fischinger urodził się w roku 1900 w Niemczech. Zafascynowany jednym z pierwszych filmów nieprzedstawiających, Lichtspiel Opus I Waltera Ruttmana zdecydował się po?więcić animacji, którą uważał za doskonałą możliwo?ć rozwinięcia kwitnącego wówczas malarstwa abstrakcyjnego. Na początku lat 20. prowadził dziesiątki eksperymentów z użyciem w filmie animowanym wosku i formowanych z niego obiektów trójwymiarowych. Skonstruował maszynę, która cięła woskową bryłę na cienkie plastry fotografując każdą zmianę klatka po klatce. Za pomocą tego urządzenia powstawały pierwsze, w większo?ci nie zachowane eksperymentalne filmy Fischingera. W 1922 roku artysta zaczął pracę w jednym z monachijskich studiów filmowych. Podczas następnych kilku lat doskonaląc warsztat pracował przy animowanych bajkach, urządzał efektowne widowiska ?wietlne z wykorzystaniem kilku projektorów filmowych. W tym też czasie Fischinger stworzył film Seelische Konstruktionen (Konstrukcje duchowe, 1927), kilkuminutową animację przedstawiającą dwóch pijących mężczyzn deformowanych w postępie alkoholowego upojenia. Film "wizualizuje" zachwianą alkoholem percepcję stosując płynną, organiczną zmianę kształtów postaci, przywołującą na my?l psychodeliczną estetykę popularną w latach 60-tych. Zestawienie tych odważnych pomysłów w połączeniu z archaiczną techniką stosowaną w latach 20. daje efekt, który robi dzi? niesamowite wrażenie.

W 1927 roku Fischinger decyduje się przenie?ć do Berlina, gdzie pracuje m.in. przy efektach specjalnych i makietach do Kobiety na księżycu Fritza Langa, tworzy anty-nazistowskie reklamówki dla partii socjalistycznej. Gdy przypadkowe złamanie ręki przykuło Fischingera na kilka tygodni do szpitalnego łóżka, znudzony artysta zaczął tworzyć abstrakcyjne szkice węglem i wpadł na pomysł realizacji filmów na ich podstawie.

Studia.

Oskar Fischinger przy pracy W berlińskiem studiu Oskara Fischingera Fragmenty ta?m filmowych Oskara Fischingera Kadr(y) z filmu `Study No. 5`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Study No. 12`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Study No. 9`, reż. Oskar Fischinger


Po wyj?ciu ze szpitala za pożyczone od ojca swojej przyszłej żony - Elfriede - pieniądze, Fischinger zdecydował się otworzyć własne studio filmowe. Zatrudnił w nim obok swojego brata Hansa i przyszłej żony jeszcze trzy kobiety - przypomnijmy, stworzenie trzyminutowego filmu wymagało ręcznego narysowania około 5000 kadrów. Wszyscy mozolnie pracowali nad realizacją ambitnego planu stworzenia serii Studiów (Studie 1-12, 1929-33), filmów badających możliwo?ci wizualizacji muzyki (głównie jazzu i klasyki), który to temat stał się rozpoznawalnym znakiem całej twórczo?ci artysty. Filmy składały się z animowanych abstrakcyjnych form, które naprężały się niczym d?więki, krążyły po ekranie przywołując ruch dłoni dyrygenta, zmieniały się w zależno?ci od natężenia muzyki i rodzaju rozbrzmiewającego instrumentu. Duży wpływ na formę Studiów miały buddyjskie przekonania Fischingera. Artysta od początku lat 20. praktykował jogę, zafascynowany był filozofią wschodu i mistyką. Jak mówił:

Każdy kształt, forma istniejąca w tym ?wiecie ma swoją duszę, którą możemy uwolnić wprawiając ją w wibrację, ruch.

Realizowane regularnie, co miesiąc, kilkuminutowe czarno-białe Studia, odtwarzane były w kinach przed filmami fabularnymi z towarzyszeniem muzyki z fonografu i zakończone reklamą "słyszeli?cie państwo płytę nr X firmy Y, zapraszamy do nabycia" - tak oto powstawały pierwsze komercyjne teledyski. Cykl Studiów przyniósł Fischingerowi dużą popularno?ć na całym ?wiecie, musiał zostać jednak przerwany po ukończeniu XII czę?ci z uwagi na doj?cie do władzy Nazistów, którzy uznali sztukę abstrakcyjną za "zdegenerowaną" i jej uprawiania zakazali.

Era koloru.

Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger

Ta sytuacja nie zraziła Fischingera, który zaczął realizować swoje pomysły pod przykrywką filmów reklamowych, które były traktowane mniej restrykcyjnie i dodatkowo przynosiły większe pieniądze. Sytuacja taka typowa była zresztą dla całego ?rodowiska przedwojennych artystów a mistrzem tego typu mistyfikacji był realizujący abstrakcyjne reklamówki poczty brytyjskiej (!) nowozelandczyk Len Lye.

Pierwszą reklamą zrealizowaną przez Fischingera były barwne Koła (Kreise), 1933). Film powstał w udoskonalonym przez niego wraz z braćmi Gaspar pierwszym europejskim systemie filmu kolorowego, Gasparcolor. Powstałe dynamiczne, złożone z ponad 1000 ręcznie malowanych kadrów soczyste w swoich kolorach Koła podbiły widownię i krytykę europejską czym utorowały Fischingerowi drogę ku następnym zleceniom. Kilkadziesiąt lat pó?niej na wykorzystanie w malarstwie podobnych efektów wpadła grupa artystów, których twórczo?ć nazwano op-artem. Film wędrował zmontowany w różnych wersjach po kinach całego ?wiecie, reklamując w każdym kraju inną firmę.

Kolejną zrealizowaną przez Fischingera efektowną reklamą był film promujący papierosy - Muratti wchodzą do akcji (Muratti greift ein, 1934), jeden z jego nielicznych nie abstrakcyjnych filmów. Kilkuminutowy, barwny balet papierosów robi do dzi? ogromne wrażenie perfekcją niemal komputerowej, trójwymiarowej animacji, doskonałą synchronizacją obrazu z muzyką i niezwykłymi pomysłami, które wykorzystane zostały potem dziesiątki razy w popularnych animacjach, by przypomnieć scenę maszerujących młotków w animowanych wstawkach do The Wall Alana Parkera. Oglądając te dwa, dzielące 50 lat od powstania fragmenty, trudno nie odnie?ć wrażenia, iż Fischinger wciąż wyprzedza dzisiejszych animatorów o kilkadziesiąt lat.

Za pieniądze zarobione na reklamach Fischinger stworzył w sekrecie Kompozycje w błękicie (Komposition in Blau, 1935), kolejny czysto abstrakcyjny film wykorzystujący tym razem trójwymiarowe modele brył przestrzennych wirujące swobodnie w przestrzeni. Wysłany potajemnie na kilka festiwali film zdobył wiele ważnych nagród, w tym na festiwalu w Wenecji.

Popularno?ć Fischingera przedostała się za Ocean, co zaoowocowało lukratywną propozycją współpracy z wytwórni Paramount. Przygnębiony pogarszającą się sytuacją w Niemczech artysta wyjechał wraz z żoną i dziećmi do Ameryki by nigdy do Europy nie powrócić.

Ameryka, Ameryka.

Do Stanów Zjednoczonych Fischinger przyjechał by tworzyć dla Paramountu krótkometrażowe animacje, choć w skryto?ci ducha my?lał o spełnieniu swojego życiowego marzenia - stworzeniu pełnometrażowego filmu abstrakcyjnego. Prowadził w tym celu rozmowy ze Leopoldem Stokowskim - dyrygentem, którego muzyki używał jeszcze podczas pracy w Niemczech i do muzyki pod którego dyrekcją ów projekt miał powstać. Według planu Fischingera film miałby zaczynać się od klasycznie sfilmowanego ujęcia dyrygującego Stokowskiego, przy czym po zbliżeniu na wirujące ręce dyrygenta obraz miałby przekształcić się w abstrakcyjną animację. Niestety z przyczyn finansowych do zrealizowania tego ambitnego projektu nigdy nie doszło.

Pierwszym amerykańskim filmem Fischingera było Alegretto (Alegretto, 1936), kolorowa abstrakcja przypominająca nieco Koła, oparta na charakterystycznym dla artysty połączeniu obrazu i d?więku. Ten dynamiczny i efektowny film miał zostać włączony do pełnometrażowego obrazu Big Broadcast, w związku z czym został przez szefów wytwórni przekopiowany na ta?mę biało-czarną, a przesuwające się, abstrakcyjne elementy animacji zamierzano zastąpić przedmiotami ze ?wiata rzeczywistego. Tak więc Ameryka szybko pozbawiła artystę złudzeń co do jego niezależno?ci. Fischinger odmówił ingerencji w swój film i zerwał kontrakt. Dopiero po latach, dzięki wsparciu fundacji Guggenheima, odkupił prawa do filmu i mógł go zaprezentować w pierwotnej formie.

Po przedłużających się problemach imigracyjnych artysta zatrudnił się w wytwórni MGM, gdzie zrealizował klasyczny już dzi? Poemat Optyczny (Optical Poem, 1937). Przy filmie tym artysta eksperymentował z malowanym bezpo?rednio na ta?mie filmowej d?więkiem. Zgodnie ze swymi buddyjskimi przekonaniami Fischinger uważał, iż każda forma, kształt posiada swoją wewnętrzną postać d?więkową. Jak wspominał po latach młody, współpracujący przy tym filmie asystent, niejaki John Cage:

Fischinger zmienił całkowicie moje podej?cie do muzyki, zwracając uwagę na d?więki natury, przypadkowe hałasy, szumy, wreszcie ciszę.

Mimo sukcesu Optycznego Poematu, który grany był często w kinach poprzedzając standardowe fabuły, nowe kierownictwo MGM przyjęło strategię sprzyjającą produkcji animacji lżejszych gatunkowo. Fischinger, tym razem pokonany przez Toma i Jerry'ego, po raz kolejny został zmuszony do szukania pracy.

Disney.

Artysta nie tracił jednak nadziei. W 1938 roku wyjechał do Nowego Jorku, gdzie szukał funduszy na pełnometrażowy projekt animacji do Symfonii Nowego ?wiata Dvoraka. Nie potrafiąc zgromadzić funduszy, zdesperowany i zmuszony konieczno?cią utrzymania 5-osobowej rodziny wrócił do znienawidzonego Hollywood. W studio Disneya podjął pracę z pięciokrotnie niższą niż w Paramount gażą, jako "animator efektów specjalnych". Walt Disney wykorzystał do?wiadczenia zdobyte podczas eksperymentów Fischingera w kilku tworzonych wówczas filmach, starsze prace artysty były pokazywane w studiu regularnie stając się inspiracją dla wielu tamtejszych animatorów. Największym wkładem Oskara miała być scena do muzyki Bacha w klasycznym disneyowskim filmie Fantasia (Fantazja, 1940), którą Fischinger chciał uczynić maksymalnie uproszczoną i abstrakcyjną, co nie zyskało oczywi?cie zrozumienia. Artysta wspominał okres pracy u Disneya jako prawdziwy koszmar naznaczony intrygami, donosicielstwem i każdorazowym u?miercaniem jakiegokolwiek ambitnego pomysłu. Ten czas odcisnął na wciąż słabo znającym angielski i nie mogącym się zupełnie zaaklimatyzować w Ameryce arty?cie tak silne piętno iż z czasem odmawiał jakiejkolwiek rozmowy na ten temat, pozostawiając komentarz:

Jednej rzeczy dowiedziałem się tam na pewno: żadna forma urzeczywistnienia jakiejkolwiek kreacji artystycznej przy użyciu stosowanych u Disneya praktyk nie jest możliwa.

Schyłek.

Kadr(y) z filmu `American March`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Muntz TV Commercial`, reż. Oskar Fischinger

Ameryka zabijała powoli acz systematycznie silną, twórczą pasję Fischingera. Pozbawionego możliwo?ci prezentacji swoich filmów szerokiej publiczno?ci w kinach, jak to miało miejsce w Europie, skazanego na elitarne muzea i galerie, opuszczał artystę entuzjazm. Rodzinę utrzymywał dzięki pracy w reklamie, także dzięki grantom fundacji Guggenheima, pomocy Orsona Wellesa, dla którego zrealizował krótką animację do filmu o historii jazzu.

Mimo niepowodzeń w swojej nowej ojczy?nie, to wła?nie jej po?więcił pierwszy po przygodzie z Disneyem film. American March do marszowej muzyki hymnu USA przedstawia na tle amerykańskiej flagi abstrakcyjną wersję jej historii - mieszające się różnorodne formy, które przez nachodzenie na siebie zmieniają się i tworzą nowe kolory by zakończyć feerią pełną wszystkich barw tęczy.

W 1947 roku ukończył swój ostatni ważny film - Motion Painting 1 (Ruchome Malarstwo nr 1). Jest to kilkunastominutowy zapis tworzenia obrazu, filmowanego klatka po klatce w czasie nanoszenia nań kolejnych form. Podczas filmu zrealizowanego do III Koncertu Brandenburskiego Bacha kolejne kształty zamazują poprzednie, zmieniając swoje formy w zależno?ci od zmian muzycznych by w końcu stworzyć pustą, czystą przestrzeń. Film zdobył główną nagrodę na festiwalu w Brukseli co nie przyniosło jednak znaczących dotacji finansowych, które mogłyby pomóc w stworzeniu kolejnych, kosztownych przecież realizacji.

W ciągu ostatnich lat swojego życia Fischinger oprócz nakręcenia kilku reklamówek (Muntz TV Commercial) porzucił kino, po?więcając więcej czasu swojej pierwszej pasji, malarstwu, które z sukcesami wystawiał na wielu ekspozycjach. Stworzył także niezwykłe urządzenie ?wietlne, luminograf, na którym można było - jak sam to okre?lał - grać ?wiatłem. Mimo efektownych pokazów, urządzenie nigdy nie trafiło do produkcji.

Dziedzictwo Fischingera zostało zachowane w większo?ci, głównie dzięki determinacji prof. Williama Moritza oraz Elfriede Fischinger, niezwykłej żony artysty, która po?więciła ostatnie 30 lat swojego życia na promowanie twórczo?ci męża. Zachowanych zostało kilkadziesiąt filmów, w?ród których znajduje się kilka prawdziwych arcydzieł. Oglądając te filmy, trudno oprzeć się wrażeniu iż mamy do czynienia z twórczo?cią, która praktycznie bez uszczerbku zniosła działanie czasu i to w stopniu dalece lepszym niż jakikolwiek film fabularny z okresu międzywojennego. Na tym wła?nie polega ponadczasowa siła Sztuki.

 
 
  1. Moritz William, Degenerate Art Story, w: (różni), Panushka Experimental, strona zamknięta w roku 2001
  2. Moritz William, Fischinger at Disney or Oskar in the Mousetrap, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  3. Moritz William, Elfriede Fischinger Obituary, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  4. Canemaker John, Elfriede! On the Road with Mrs. Oskar Fischinger, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  5. Canemaker John, The Original Laureate of an Abstract Poetry, New York Times, Nowy Jork, 02.07.2000
  6. Grush Byron, Space, Oskar Fischinger, and Desktop Computer Animation, w: (różni), ASIFA Website, www.asifa.org/animate/
  7. Fischinger Elfriede, Writing Light, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  8. Zone Ray, Oskar Fischinger - Painter, www.artscenecal.com
  9. Moritz William, Oskar Fischinger vol. 2 booklet, Re-voir, Paris, 2001
 
 Stromlinien, 1922, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette I, 1924, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette II, 1925, reżyseria
Spiralen, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Amor und Almanach I, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Amor und Almanach II, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette III, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette IV, 1926, reżyseria
München-Berlin Wanderung, 1927, reżyseria
Orgelstäbe, 1927, reżyseria
R-1 (Ein Formspiel), 1927, reżyseria
Seelische Konstruktionen, 1927, reżyseria
Wachsexperimente, 1927, reżyseria
Studie 1, 1929, reżyseria
Studie 2, 1930, reżyseria
Studie 3, 1930, reżyseria
Studie 4, 1930, reżyseria
Studie 5, 1930, reżyseria
Studie 6, 1930, reżyseria
Liebesspiel, 1931, reżyseria
Studie 7, 1931, reżyseria
Studie 8, 1931, reżyseria
Studie 9, 1931, reżyseria
Studie 10, 1932, reżyseria
Studie 11, 1932, reżyseria
Studie 12, 1932, reżyseria
Koloraturen, 1932, reżyseria
Ornament Sound, 1932, reżyseria
Kreise, 1933, reżyseria
Studie 14, 1933, reżyseria
March of the Pink Guards, 1934, reżyseria
Muratti, 1934, reżyseria
Muratti Greift Ein, 1934, reżyseria
Quadrate, 1934, reżyseria
Schweiz-Reise, 1934, reżyseria
Studie 11A, 1934, reżyseria
Studie 13, 1934, reżyseria
Komposition In Blau, 1935, reżyseria
Lichtkonzert Nr.2, 1935, reżyseria
Muratti Privat, 1935, reżyseria
Alegretto, 1936, reżyseria
An Optical Poem, 1937, reżyseria
An American March, 1940, reżyseria
Organic Fragment, 1941, reżyseria
Radio Dynamics, 1943, reżyseria
Motion Painting 1, 1947, reżyseria
Mutoscope Reels, 1947, reżyseria
Oklahoma Gas, 1952, reżyseria
Stereo Film, 1952, reżyseria
Bon Voyage, 1953, reżyseria
Muntz TV, 1953, reżyseria
Motion Painting 2, 1957, reżyseria
Motion Painting 3, 1961, reżyseria



 

Oskar Fischinger

3CINEMA | Ludzie | Oskar Fischinger