Czwartek, 21 marca 2019 
 Oskar Fischinger
 
ur. w 22.06.1900 r. w Gelnhausen (Niemcy), zm. 31 stycznia 1967 w Hollywood (USA).
narodowość: GER
 
 Znaczenie jakie mia?a twórczo?? Oskara Fischingera dla rozwoju animowanego filmu eksperymentalnego jest porównywalne jedynie z dokonaniami Orsona Welles'a dla filmu fabularnego. Fischinger pozostaje symbolem niez?omnego artysty - filmowca, który kreuje swoje wizje wbrew komercyjnym tendencjom. Niedo?cigniony mistrz wyprzedzaj?cy o dekady swoje czasy, geniusz animacji, prekursor op-artu, instalacji audiowizualnych. Artysta wierz?cy, i? jego kino absolutne jest w stanie dotrze? do ka?dego widza, niezale?nie od kultury, w jakiej wyrós?. Awangardzista pracuj?cy dla Disneya, zmagaj?cy si? z najwi?kszymi ameryka?skimi wytwórniami filmowymi, który swoj? postaw? w du?ej mierze przyczyni? si? do powstania najwi?kszego powojennego ruchu kina artystycznego, znanego pod nazw? New American Cinema.

Pocz?tki.

Kadr(y) z filmu `München-Berlin Wanderung`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Wax Experiments`, reż. Oskar Fischinger

Fischinger urodzi? si? w roku 1900 w Niemczech. Zafascynowany jednym z pierwszych filmów nieprzedstawiaj?cych, Lichtspiel Opus I Waltera Ruttmana zdecydowa? si? po?wi?ci? animacji, któr? uwa?a? za doskona?? mo?liwo?? rozwini?cia kwitn?cego wówczas malarstwa abstrakcyjnego. Na pocz?tku lat 20. prowadzi? dziesi?tki eksperymentów z u?yciem w filmie animowanym wosku i formowanych z niego obiektów trójwymiarowych. Skonstruowa? maszyn?, która ci??a woskow? bry?? na cienkie plastry fotografuj?c ka?d? zmian? klatka po klatce. Za pomoc? tego urz?dzenia powstawa?y pierwsze, w wi?kszo?ci nie zachowane eksperymentalne filmy Fischingera. W 1922 roku artysta zacz?? prac? w jednym z monachijskich studiów filmowych. Podczas nast?pnych kilku lat doskonal?c warsztat pracowa? przy animowanych bajkach, urz?dza? efektowne widowiska ?wietlne z wykorzystaniem kilku projektorów filmowych. W tym te? czasie Fischinger stworzy? film Seelische Konstruktionen (Konstrukcje duchowe, 1927), kilkuminutow? animacj? przedstawiaj?c? dwóch pij?cych m??czyzn deformowanych w post?pie alkoholowego upojenia. Film "wizualizuje" zachwian? alkoholem percepcj? stosuj?c p?ynn?, organiczn? zmian? kszta?tów postaci, przywo?uj?c? na my?l psychodeliczn? estetyk? popularn? w latach 60-tych. Zestawienie tych odwa?nych pomys?ów w po??czeniu z archaiczn? technik? stosowan? w latach 20. daje efekt, który robi dzi? niesamowite wra?enie.

W 1927 roku Fischinger decyduje si? przenie?? do Berlina, gdzie pracuje m.in. przy efektach specjalnych i makietach do Kobiety na ksi??ycu Fritza Langa, tworzy anty-nazistowskie reklamówki dla partii socjalistycznej. Gdy przypadkowe z?amanie r?ki przyku?o Fischingera na kilka tygodni do szpitalnego ?ó?ka, znudzony artysta zacz?? tworzy? abstrakcyjne szkice w?glem i wpad? na pomys? realizacji filmów na ich podstawie.

Studia.

Oskar Fischinger przy pracy W berli?skiem studiu Oskara Fischingera Fragmenty ta?m filmowych Oskara Fischingera Kadr(y) z filmu `Study No. 5`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Study No. 12`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Study No. 9`, reż. Oskar Fischinger


Po wyj?ciu ze szpitala za po?yczone od ojca swojej przysz?ej ?ony - Elfriede - pieni?dze, Fischinger zdecydowa? si? otworzy? w?asne studio filmowe. Zatrudni? w nim obok swojego brata Hansa i przysz?ej ?ony jeszcze trzy kobiety - przypomnijmy, stworzenie trzyminutowego filmu wymaga?o r?cznego narysowania oko?o 5000 kadrów. Wszyscy mozolnie pracowali nad realizacj? ambitnego planu stworzenia serii Studiów (Studie 1-12, 1929-33), filmów badaj?cych mo?liwo?ci wizualizacji muzyki (g?ównie jazzu i klasyki), który to temat sta? si? rozpoznawalnym znakiem ca?ej twórczo?ci artysty. Filmy sk?ada?y si? z animowanych abstrakcyjnych form, które napr??a?y si? niczym d?wi?ki, kr??y?y po ekranie przywo?uj?c ruch d?oni dyrygenta, zmienia?y si? w zale?no?ci od nat??enia muzyki i rodzaju rozbrzmiewaj?cego instrumentu. Du?y wp?yw na form? Studiów mia?y buddyjskie przekonania Fischingera. Artysta od pocz?tku lat 20. praktykowa? jog?, zafascynowany by? filozofi? wschodu i mistyk?. Jak mówi?:

Ka?dy kszta?t, forma istniej?ca w tym ?wiecie ma swoj? dusz?, któr? mo?emy uwolni? wprawiaj?c j? w wibracj?, ruch.

Realizowane regularnie, co miesi?c, kilkuminutowe czarno-bia?e Studia, odtwarzane by?y w kinach przed filmami fabularnymi z towarzyszeniem muzyki z fonografu i zako?czone reklam? "s?yszeli?cie pa?stwo p?yt? nr X firmy Y, zapraszamy do nabycia" - tak oto powstawa?y pierwsze komercyjne teledyski. Cykl Studiów przyniós? Fischingerowi du?? popularno?? na ca?ym ?wiecie, musia? zosta? jednak przerwany po uko?czeniu XII cz??ci z uwagi na doj?cie do w?adzy Nazistów, którzy uznali sztuk? abstrakcyjn? za "zdegenerowan?" i jej uprawiania zakazali.

Era koloru.

Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Komposition in Blau`, reż. Oskar Fischinger

Ta sytuacja nie zrazi?a Fischingera, który zacz?? realizowa? swoje pomys?y pod przykrywk? filmów reklamowych, które by?y traktowane mniej restrykcyjnie i dodatkowo przynosi?y wi?ksze pieni?dze. Sytuacja taka typowa by?a zreszt? dla ca?ego ?rodowiska przedwojennych artystów a mistrzem tego typu mistyfikacji by? realizuj?cy abstrakcyjne reklamówki poczty brytyjskiej (!) nowozelandczyk Len Lye.

Pierwsz? reklam? zrealizowan? przez Fischingera by?y barwne Ko?a (Kreise), 1933). Film powsta? w udoskonalonym przez niego wraz z bra?mi Gaspar pierwszym europejskim systemie filmu kolorowego, Gasparcolor. Powsta?e dynamiczne, z?o?one z ponad 1000 r?cznie malowanych kadrów soczyste w swoich kolorach Ko?a podbi?y widowni? i krytyk? europejsk? czym utorowa?y Fischingerowi drog? ku nast?pnym zleceniom. Kilkadziesi?t lat pó?niej na wykorzystanie w malarstwie podobnych efektów wpad?a grupa artystów, których twórczo?? nazwano op-artem. Film w?drowa? zmontowany w ró?nych wersjach po kinach ca?ego ?wiecie, reklamuj?c w ka?dym kraju inn? firm?.

Kolejn? zrealizowan? przez Fischingera efektown? reklam? by? film promuj?cy papierosy - Muratti wchodz? do akcji (Muratti greift ein, 1934), jeden z jego nielicznych nie abstrakcyjnych filmów. Kilkuminutowy, barwny balet papierosów robi do dzi? ogromne wra?enie perfekcj? niemal komputerowej, trójwymiarowej animacji, doskona?? synchronizacj? obrazu z muzyk? i niezwyk?ymi pomys?ami, które wykorzystane zosta?y potem dziesi?tki razy w popularnych animacjach, by przypomnie? scen? maszeruj?cych m?otków w animowanych wstawkach do The Wall Alana Parkera. Ogl?daj?c te dwa, dziel?ce 50 lat od powstania fragmenty, trudno nie odnie?? wra?enia, i? Fischinger wci?? wyprzedza dzisiejszych animatorów o kilkadziesi?t lat.

Za pieni?dze zarobione na reklamach Fischinger stworzy? w sekrecie Kompozycje w b??kicie (Komposition in Blau, 1935), kolejny czysto abstrakcyjny film wykorzystuj?cy tym razem trójwymiarowe modele bry? przestrzennych wiruj?ce swobodnie w przestrzeni. Wys?any potajemnie na kilka festiwali film zdoby? wiele wa?nych nagród, w tym na festiwalu w Wenecji.

Popularno?? Fischingera przedosta?a si? za Ocean, co zaoowocowa?o lukratywn? propozycj? wspó?pracy z wytwórni Paramount. Przygn?biony pogarszaj?c? si? sytuacj? w Niemczech artysta wyjecha? wraz z ?on? i dzie?mi do Ameryki by nigdy do Europy nie powróci?.

Ameryka, Ameryka.

Do Stanów Zjednoczonych Fischinger przyjecha? by tworzy? dla Paramountu krótkometra?owe animacje, cho? w skryto?ci ducha my?la? o spe?nieniu swojego ?yciowego marzenia - stworzeniu pe?nometra?owego filmu abstrakcyjnego. Prowadzi? w tym celu rozmowy ze Leopoldem Stokowskim - dyrygentem, którego muzyki u?ywa? jeszcze podczas pracy w Niemczech i do muzyki pod którego dyrekcj? ów projekt mia? powsta?. Wed?ug planu Fischingera film mia?by zaczyna? si? od klasycznie sfilmowanego uj?cia dyryguj?cego Stokowskiego, przy czym po zbli?eniu na wiruj?ce r?ce dyrygenta obraz mia?by przekszta?ci? si? w abstrakcyjn? animacj?. Niestety z przyczyn finansowych do zrealizowania tego ambitnego projektu nigdy nie dosz?o.

Pierwszym ameryka?skim filmem Fischingera by?o Alegretto (Alegretto, 1936), kolorowa abstrakcja przypominaj?ca nieco Ko?a, oparta na charakterystycznym dla artysty po??czeniu obrazu i d?wi?ku. Ten dynamiczny i efektowny film mia? zosta? w??czony do pe?nometra?owego obrazu Big Broadcast, w zwi?zku z czym zosta? przez szefów wytwórni przekopiowany na ta?m? bia?o-czarn?, a przesuwaj?ce si?, abstrakcyjne elementy animacji zamierzano zast?pi? przedmiotami ze ?wiata rzeczywistego. Tak wi?c Ameryka szybko pozbawi?a artyst? z?udze? co do jego niezale?no?ci. Fischinger odmówi? ingerencji w swój film i zerwa? kontrakt. Dopiero po latach, dzi?ki wsparciu fundacji Guggenheima, odkupi? prawa do filmu i móg? go zaprezentowa? w pierwotnej formie.

Po przed?u?aj?cych si? problemach imigracyjnych artysta zatrudni? si? w wytwórni MGM, gdzie zrealizowa? klasyczny ju? dzi? Poemat Optyczny (Optical Poem, 1937). Przy filmie tym artysta eksperymentowa? z malowanym bezpo?rednio na ta?mie filmowej d?wi?kiem. Zgodnie ze swymi buddyjskimi przekonaniami Fischinger uwa?a?, i? ka?da forma, kszta?t posiada swoj? wewn?trzn? posta? d?wi?kow?. Jak wspomina? po latach m?ody, wspó?pracuj?cy przy tym filmie asystent, niejaki John Cage:

Fischinger zmieni? ca?kowicie moje podej?cie do muzyki, zwracaj?c uwag? na d?wi?ki natury, przypadkowe ha?asy, szumy, wreszcie cisz?.

Mimo sukcesu Optycznego Poematu, który grany by? cz?sto w kinach poprzedzaj?c standardowe fabu?y, nowe kierownictwo MGM przyj??o strategi? sprzyjaj?c? produkcji animacji l?ejszych gatunkowo. Fischinger, tym razem pokonany przez Toma i Jerry'ego, po raz kolejny zosta? zmuszony do szukania pracy.

Disney.

Artysta nie traci? jednak nadziei. W 1938 roku wyjecha? do Nowego Jorku, gdzie szuka? funduszy na pe?nometra?owy projekt animacji do Symfonii Nowego ?wiata Dvoraka. Nie potrafi?c zgromadzi? funduszy, zdesperowany i zmuszony konieczno?ci? utrzymania 5-osobowej rodziny wróci? do znienawidzonego Hollywood. W studio Disneya podj?? prac? z pi?ciokrotnie ni?sz? ni? w Paramount ga??, jako "animator efektów specjalnych". Walt Disney wykorzysta? do?wiadczenia zdobyte podczas eksperymentów Fischingera w kilku tworzonych wówczas filmach, starsze prace artysty by?y pokazywane w studiu regularnie staj?c si? inspiracj? dla wielu tamtejszych animatorów. Najwi?kszym wk?adem Oskara mia?a by? scena do muzyki Bacha w klasycznym disneyowskim filmie Fantasia (Fantazja, 1940), któr? Fischinger chcia? uczyni? maksymalnie uproszczon? i abstrakcyjn?, co nie zyska?o oczywi?cie zrozumienia. Artysta wspomina? okres pracy u Disneya jako prawdziwy koszmar naznaczony intrygami, donosicielstwem i ka?dorazowym u?miercaniem jakiegokolwiek ambitnego pomys?u. Ten czas odcisn?? na wci?? s?abo znaj?cym angielski i nie mog?cym si? zupe?nie zaaklimatyzowa? w Ameryce arty?cie tak silne pi?tno i? z czasem odmawia? jakiejkolwiek rozmowy na ten temat, pozostawiaj?c komentarz:

Jednej rzeczy dowiedzia?em si? tam na pewno: ?adna forma urzeczywistnienia jakiejkolwiek kreacji artystycznej przy u?yciu stosowanych u Disneya praktyk nie jest mo?liwa.

Schy?ek.

Kadr(y) z filmu `American March`, reż. Oskar Fischinger Kadr(y) z filmu `Muntz TV Commercial`, reż. Oskar Fischinger

Ameryka zabija?a powoli acz systematycznie siln?, twórcz? pasj? Fischingera. Pozbawionego mo?liwo?ci prezentacji swoich filmów szerokiej publiczno?ci w kinach, jak to mia?o miejsce w Europie, skazanego na elitarne muzea i galerie, opuszcza? artyst? entuzjazm. Rodzin? utrzymywa? dzi?ki pracy w reklamie, tak?e dzi?ki grantom fundacji Guggenheima, pomocy Orsona Wellesa, dla którego zrealizowa? krótk? animacj? do filmu o historii jazzu.

Mimo niepowodze? w swojej nowej ojczy?nie, to w?a?nie jej po?wi?ci? pierwszy po przygodzie z Disneyem film. American March do marszowej muzyki hymnu USA przedstawia na tle ameryka?skiej flagi abstrakcyjn? wersj? jej historii - mieszaj?ce si? ró?norodne formy, które przez nachodzenie na siebie zmieniaj? si? i tworz? nowe kolory by zako?czy? feeri? pe?n? wszystkich barw t?czy.

W 1947 roku uko?czy? swój ostatni wa?ny film - Motion Painting 1 (Ruchome Malarstwo nr 1). Jest to kilkunastominutowy zapis tworzenia obrazu, filmowanego klatka po klatce w czasie nanoszenia na? kolejnych form. Podczas filmu zrealizowanego do III Koncertu Brandenburskiego Bacha kolejne kszta?ty zamazuj? poprzednie, zmieniaj?c swoje formy w zale?no?ci od zmian muzycznych by w ko?cu stworzy? pust?, czyst? przestrze?. Film zdoby? g?ówn? nagrod? na festiwalu w Brukseli co nie przynios?o jednak znacz?cych dotacji finansowych, które mog?yby pomóc w stworzeniu kolejnych, kosztownych przecie? realizacji.

W ci?gu ostatnich lat swojego ?ycia Fischinger oprócz nakr?cenia kilku reklamówek (Muntz TV Commercial) porzuci? kino, po?wi?caj?c wi?cej czasu swojej pierwszej pasji, malarstwu, które z sukcesami wystawia? na wielu ekspozycjach. Stworzy? tak?e niezwyk?e urz?dzenie ?wietlne, luminograf, na którym mo?na by?o - jak sam to okre?la? - gra? ?wiat?em. Mimo efektownych pokazów, urz?dzenie nigdy nie trafi?o do produkcji.

Dziedzictwo Fischingera zosta?o zachowane w wi?kszo?ci, g?ównie dzi?ki determinacji prof. Williama Moritza oraz Elfriede Fischinger, niezwyk?ej ?ony artysty, która po?wi?ci?a ostatnie 30 lat swojego ?ycia na promowanie twórczo?ci m??a. Zachowanych zosta?o kilkadziesi?t filmów, w?ród których znajduje si? kilka prawdziwych arcydzie?. Ogl?daj?c te filmy, trudno oprze? si? wra?eniu i? mamy do czynienia z twórczo?ci?, która praktycznie bez uszczerbku znios?a dzia?anie czasu i to w stopniu dalece lepszym ni? jakikolwiek film fabularny z okresu mi?dzywojennego. Na tym w?a?nie polega ponadczasowa si?a Sztuki.

 
 
  1. Moritz William, Degenerate Art Story, w: (ró?ni), Panushka Experimental, strona zamkni?ta w roku 2001
  2. Moritz William, Fischinger at Disney or Oskar in the Mousetrap, w: (ró?ni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  3. Moritz William, Elfriede Fischinger Obituary, w: (ró?ni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  4. Canemaker John, Elfriede! On the Road with Mrs. Oskar Fischinger, w: (ró?ni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  5. Canemaker John, The Original Laureate of an Abstract Poetry, New York Times, Nowy Jork, 02.07.2000
  6. Grush Byron, Space, Oskar Fischinger, and Desktop Computer Animation, w: (ró?ni), ASIFA Website, www.asifa.org/animate/
  7. Fischinger Elfriede, Writing Light, w: (ró?ni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
  8. Zone Ray, Oskar Fischinger - Painter, www.artscenecal.com
  9. Moritz William, Oskar Fischinger vol. 2 booklet, Re-voir, Paris, 2001
 
 Stromlinien, 1922, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette I, 1924, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette II, 1925, reżyseria
Spiralen, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Amor und Almanach I, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Amor und Almanach II, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette III, 1926, reżyseria
Münchener Bilderbogen - Pierrette IV, 1926, reżyseria
München-Berlin Wanderung, 1927, reżyseria
Orgelstäbe, 1927, reżyseria
R-1 (Ein Formspiel), 1927, reżyseria
Seelische Konstruktionen, 1927, reżyseria
Wachsexperimente, 1927, reżyseria
Studie 1, 1929, reżyseria
Studie 2, 1930, reżyseria
Studie 3, 1930, reżyseria
Studie 4, 1930, reżyseria
Studie 5, 1930, reżyseria
Studie 6, 1930, reżyseria
Liebesspiel, 1931, reżyseria
Studie 7, 1931, reżyseria
Studie 8, 1931, reżyseria
Studie 9, 1931, reżyseria
Studie 10, 1932, reżyseria
Studie 11, 1932, reżyseria
Studie 12, 1932, reżyseria
Koloraturen, 1932, reżyseria
Ornament Sound, 1932, reżyseria
Kreise, 1933, reżyseria
Studie 14, 1933, reżyseria
March of the Pink Guards, 1934, reżyseria
Muratti, 1934, reżyseria
Muratti Greift Ein, 1934, reżyseria
Quadrate, 1934, reżyseria
Schweiz-Reise, 1934, reżyseria
Studie 11A, 1934, reżyseria
Studie 13, 1934, reżyseria
Komposition In Blau, 1935, reżyseria
Lichtkonzert Nr.2, 1935, reżyseria
Muratti Privat, 1935, reżyseria
Alegretto, 1936, reżyseria
An Optical Poem, 1937, reżyseria
An American March, 1940, reżyseria
Organic Fragment, 1941, reżyseria
Radio Dynamics, 1943, reżyseria
Motion Painting 1, 1947, reżyseria
Mutoscope Reels, 1947, reżyseria
Oklahoma Gas, 1952, reżyseria
Stereo Film, 1952, reżyseria
Bon Voyage, 1953, reżyseria
Muntz TV, 1953, reżyseria
Motion Painting 2, 1957, reżyseria
Motion Painting 3, 1961, reżyseria



 

Oskar Fischinger

3CINEMA | Ludzie | Oskar Fischinger