Poczštki.

Fischinger urodził się w roku 1900 w Niemczech. Zafascynowany jednym z pierwszych filmów nieprzedstawiajšcych, Lichtspiel Opus I Waltera Ruttmana zdecydował się po?więcić animacji, którš uważał za doskonałš możliwo?ć rozwinięcia kwitnšcego wówczas malarstwa abstrakcyjnego. Na poczštku lat 20. prowadził dziesištki eksperymentów z użyciem w filmie animowanym wosku i formowanych z niego obiektów trójwymiarowych. Skonstruował maszynę, która cięła woskowš bryłę na cienkie plastry fotografujšc każdš zmianę klatka po klatce. Za pomocš tego urzšdzenia powstawały pierwsze, w większo?ci nie zachowane eksperymentalne filmy Fischingera. W 1922 roku artysta zaczšł pracę w jednym z monachijskich studiów filmowych. Podczas następnych kilku lat doskonalšc warsztat pracował przy animowanych bajkach, urzšdzał efektowne widowiska ?wietlne z wykorzystaniem kilku projektorów filmowych. W tym też czasie Fischinger stworzył film Seelische Konstruktionen (Konstrukcje duchowe, 1927), kilkuminutowš animację przedstawiajšcš dwóch pijšcych mężczyzn deformowanych w postępie alkoholowego upojenia. Film "wizualizuje" zachwianš alkoholem percepcję stosujšc płynnš, organicznš zmianę kształtów postaci, przywołujšcš na my?l psychodelicznš estetykę popularnš w latach 60-tych. Zestawienie tych odważnych pomysłów w połšczeniu z archaicznš technikš stosowanš w latach 20. daje efekt, który robi dzi? niesamowite wrażenie.

W 1927 roku Fischinger decyduje się przenie?ć do Berlina, gdzie pracuje m.in. przy efektach specjalnych i makietach do Kobiety na księżycu Fritza Langa, tworzy anty-nazistowskie reklamówki dla partii socjalistycznej. Gdy przypadkowe złamanie ręki przykuło Fischingera na kilka tygodni do szpitalnego łóżka, znudzony artysta zaczšł tworzyć abstrakcyjne szkice węglem i wpadł na pomysł realizacji filmów na ich podstawie.

Studia.

Po wyj?ciu ze szpitala za pożyczone od ojca swojej przyszłej żony - Elfriede - pienišdze, Fischinger zdecydował się otworzyć własne studio filmowe. Zatrudnił w nim obok swojego brata Hansa i przyszłej żony jeszcze trzy kobiety - przypomnijmy, stworzenie trzyminutowego filmu wymagało ręcznego narysowania około 5000 kadrów. Wszyscy mozolnie pracowali nad realizacjš ambitnego planu stworzenia serii Studiów (Studie 1-12, 1929-33), filmów badajšcych możliwo?ci wizualizacji muzyki (głównie jazzu i klasyki), który to temat stał się rozpoznawalnym znakiem całej twórczo?ci artysty. Filmy składały się z animowanych abstrakcyjnych form, które naprężały się niczym d?więki, kršżyły po ekranie przywołujšc ruch dłoni dyrygenta, zmieniały się w zależno?ci od natężenia muzyki i rodzaju rozbrzmiewajšcego instrumentu. Duży wpływ na formę Studiów miały buddyjskie przekonania Fischingera. Artysta od poczštku lat 20. praktykował jogę, zafascynowany był filozofiš wschodu i mistykš. Jak mówił:

Każdy kształt, forma istniejšca w tym ?wiecie ma swojš duszę, którš możemy uwolnić wprawiajšc jš w wibrację, ruch.

Realizowane regularnie, co miesišc, kilkuminutowe czarno-białe Studia, odtwarzane były w kinach przed filmami fabularnymi z towarzyszeniem muzyki z fonografu i zakończone reklamš "słyszeli?cie państwo płytę nr X firmy Y, zapraszamy do nabycia" - tak oto powstawały pierwsze komercyjne teledyski. Cykl Studiów przyniósł Fischingerowi dużš popularno?ć na całym ?wiecie, musiał zostać jednak przerwany po ukończeniu XII czę?ci z uwagi na doj?cie do władzy Nazistów, którzy uznali sztukę abstrakcyjnš za "zdegenerowanš" i jej uprawiania zakazali.

Era koloru.

Ta sytuacja nie zraziła Fischingera, który zaczšł realizować swoje pomysły pod przykrywkš filmów reklamowych, które były traktowane mniej restrykcyjnie i dodatkowo przynosiły większe pienišdze. Sytuacja taka typowa była zresztš dla całego ?rodowiska przedwojennych artystów a mistrzem tego typu mistyfikacji był realizujšcy abstrakcyjne reklamówki poczty brytyjskiej (!) nowozelandczyk Len Lye.

Pierwszš reklamš zrealizowanš przez Fischingera były barwne Koła (Kreise), 1933). Film powstał w udoskonalonym przez niego wraz z braćmi Gaspar pierwszym europejskim systemie filmu kolorowego, Gasparcolor. Powstałe dynamiczne, złożone z ponad 1000 ręcznie malowanych kadrów soczyste w swoich kolorach Koła podbiły widownię i krytykę europejskš czym utorowały Fischingerowi drogę ku następnym zleceniom. Kilkadziesišt lat pó?niej na wykorzystanie w malarstwie podobnych efektów wpadła grupa artystów, których twórczo?ć nazwano op-artem. Film wędrował zmontowany w różnych wersjach po kinach całego ?wiecie, reklamujšc w każdym kraju innš firmę.

Kolejnš zrealizowanš przez Fischingera efektownš reklamš był film promujšcy papierosy - Muratti wchodzš do akcji (Muratti greift ein, 1934), jeden z jego nielicznych nie abstrakcyjnych filmów. Kilkuminutowy, barwny balet papierosów robi do dzi? ogromne wrażenie perfekcjš niemal komputerowej, trójwymiarowej animacji, doskonałš synchronizacjš obrazu z muzykš i niezwykłymi pomysłami, które wykorzystane zostały potem dziesištki razy w popularnych animacjach, by przypomnieć scenę maszerujšcych młotków w animowanych wstawkach do The Wall Alana Parkera. Oglšdajšc te dwa, dzielšce 50 lat od powstania fragmenty, trudno nie odnie?ć wrażenia, iż Fischinger wcišż wyprzedza dzisiejszych animatorów o kilkadziesišt lat.

Za pienišdze zarobione na reklamach Fischinger stworzył w sekrecie Kompozycje w błękicie (Komposition in Blau, 1935), kolejny czysto abstrakcyjny film wykorzystujšcy tym razem trójwymiarowe modele brył przestrzennych wirujšce swobodnie w przestrzeni. Wysłany potajemnie na kilka festiwali film zdobył wiele ważnych nagród, w tym na festiwalu w Wenecji.

Popularno?ć Fischingera przedostała się za Ocean, co zaoowocowało lukratywnš propozycjš współpracy z wytwórni Paramount. Przygnębiony pogarszajšcš się sytuacjš w Niemczech artysta wyjechał wraz z żonš i dziećmi do Ameryki by nigdy do Europy nie powrócić.

Ameryka, Ameryka.

Do Stanów Zjednoczonych Fischinger przyjechał by tworzyć dla Paramountu krótkometrażowe animacje, choć w skryto?ci ducha my?lał o spełnieniu swojego życiowego marzenia - stworzeniu pełnometrażowego filmu abstrakcyjnego. Prowadził w tym celu rozmowy ze Leopoldem Stokowskim - dyrygentem, którego muzyki używał jeszcze podczas pracy w Niemczech i do muzyki pod którego dyrekcjš ów projekt miał powstać. Według planu Fischingera film miałby zaczynać się od klasycznie sfilmowanego ujęcia dyrygujšcego Stokowskiego, przy czym po zbliżeniu na wirujšce ręce dyrygenta obraz miałby przekształcić się w abstrakcyjnš animację. Niestety z przyczyn finansowych do zrealizowania tego ambitnego projektu nigdy nie doszło.

Pierwszym amerykańskim filmem Fischingera było Alegretto (Alegretto, 1936), kolorowa abstrakcja przypominajšca nieco Koła, oparta na charakterystycznym dla artysty połšczeniu obrazu i d?więku. Ten dynamiczny i efektowny film miał zostać włšczony do pełnometrażowego obrazu Big Broadcast, w zwišzku z czym został przez szefów wytwórni przekopiowany na ta?mę biało-czarnš, a przesuwajšce się, abstrakcyjne elementy animacji zamierzano zastšpić przedmiotami ze ?wiata rzeczywistego. Tak więc Ameryka szybko pozbawiła artystę złudzeń co do jego niezależno?ci. Fischinger odmówił ingerencji w swój film i zerwał kontrakt. Dopiero po latach, dzięki wsparciu fundacji Guggenheima, odkupił prawa do filmu i mógł go zaprezentować w pierwotnej formie.

Po przedłużajšcych się problemach imigracyjnych artysta zatrudnił się w wytwórni MGM, gdzie zrealizował klasyczny już dzi? Poemat Optyczny (Optical Poem, 1937). Przy filmie tym artysta eksperymentował z malowanym bezpo?rednio na ta?mie filmowej d?więkiem. Zgodnie ze swymi buddyjskimi przekonaniami Fischinger uważał, iż każda forma, kształt posiada swojš wewnętrznš postać d?więkowš. Jak wspominał po latach młody, współpracujšcy przy tym filmie asystent, niejaki John Cage:

Fischinger zmienił całkowicie moje podej?cie do muzyki, zwracajšc uwagę na d?więki natury, przypadkowe hałasy, szumy, wreszcie ciszę.

Mimo sukcesu Optycznego Poematu, który grany był często w kinach poprzedzajšc standardowe fabuły, nowe kierownictwo MGM przyjęło strategię sprzyjajšcš produkcji animacji lżejszych gatunkowo. Fischinger, tym razem pokonany przez Toma i Jerry'ego, po raz kolejny został zmuszony do szukania pracy.

Disney.

Artysta nie tracił jednak nadziei. W 1938 roku wyjechał do Nowego Jorku, gdzie szukał funduszy na pełnometrażowy projekt animacji do Symfonii Nowego ?wiata Dvoraka. Nie potrafišc zgromadzić funduszy, zdesperowany i zmuszony konieczno?ciš utrzymania 5-osobowej rodziny wrócił do znienawidzonego Hollywood. W studio Disneya podjšł pracę z pięciokrotnie niższš niż w Paramount gażš, jako "animator efektów specjalnych". Walt Disney wykorzystał do?wiadczenia zdobyte podczas eksperymentów Fischingera w kilku tworzonych wówczas filmach, starsze prace artysty były pokazywane w studiu regularnie stajšc się inspiracjš dla wielu tamtejszych animatorów. Największym wkładem Oskara miała być scena do muzyki Bacha w klasycznym disneyowskim filmie Fantasia (Fantazja, 1940), którš Fischinger chciał uczynić maksymalnie uproszczonš i abstrakcyjnš, co nie zyskało oczywi?cie zrozumienia. Artysta wspominał okres pracy u Disneya jako prawdziwy koszmar naznaczony intrygami, donosicielstwem i każdorazowym u?miercaniem jakiegokolwiek ambitnego pomysłu. Ten czas odcisnšł na wcišż słabo znajšcym angielski i nie mogšcym się zupełnie zaaklimatyzować w Ameryce arty?cie tak silne piętno iż z czasem odmawiał jakiejkolwiek rozmowy na ten temat, pozostawiajšc komentarz:

Jednej rzeczy dowiedziałem się tam na pewno: żadna forma urzeczywistnienia jakiejkolwiek kreacji artystycznej przy użyciu stosowanych u Disneya praktyk nie jest możliwa.

Schyłek.

Ameryka zabijała powoli acz systematycznie silnš, twórczš pasję Fischingera. Pozbawionego możliwo?ci prezentacji swoich filmów szerokiej publiczno?ci w kinach, jak to miało miejsce w Europie, skazanego na elitarne muzea i galerie, opuszczał artystę entuzjazm. Rodzinę utrzymywał dzięki pracy w reklamie, także dzięki grantom fundacji Guggenheima, pomocy Orsona Wellesa, dla którego zrealizował krótkš animację do filmu o historii jazzu.

Mimo niepowodzeń w swojej nowej ojczy?nie, to wła?nie jej po?więcił pierwszy po przygodzie z Disneyem film. American March do marszowej muzyki hymnu USA przedstawia na tle amerykańskiej flagi abstrakcyjnš wersję jej historii - mieszajšce się różnorodne formy, które przez nachodzenie na siebie zmieniajš się i tworzš nowe kolory by zakończyć feeriš pełnš wszystkich barw tęczy.

W 1947 roku ukończył swój ostatni ważny film - Motion Painting 1 (Ruchome Malarstwo nr 1). Jest to kilkunastominutowy zapis tworzenia obrazu, filmowanego klatka po klatce w czasie nanoszenia nań kolejnych form. Podczas filmu zrealizowanego do III Koncertu Brandenburskiego Bacha kolejne kształty zamazujš poprzednie, zmieniajšc swoje formy w zależno?ci od zmian muzycznych by w końcu stworzyć pustš, czystš przestrzeń. Film zdobył głównš nagrodę na festiwalu w Brukseli co nie przyniosło jednak znaczšcych dotacji finansowych, które mogłyby pomóc w stworzeniu kolejnych, kosztownych przecież realizacji.

W cišgu ostatnich lat swojego życia Fischinger oprócz nakręcenia kilku reklamówek (Muntz TV Commercial) porzucił kino, po?więcajšc więcej czasu swojej pierwszej pasji, malarstwu, które z sukcesami wystawiał na wielu ekspozycjach. Stworzył także niezwykłe urzšdzenie ?wietlne, luminograf, na którym można było - jak sam to okre?lał - grać ?wiatłem. Mimo efektownych pokazów, urzšdzenie nigdy nie trafiło do produkcji.

Dziedzictwo Fischingera zostało zachowane w większo?ci, głównie dzięki determinacji prof. Williama Moritza oraz Elfriede Fischinger, niezwykłej żony artysty, która po?więciła ostatnie 30 lat swojego życia na promowanie twórczo?ci męża. Zachowanych zostało kilkadziesišt filmów, w?ród których znajduje się kilka prawdziwych arcydzieł. Oglšdajšc te filmy, trudno oprzeć się wrażeniu iż mamy do czynienia z twórczo?ciš, która praktycznie bez uszczerbku zniosła działanie czasu i to w stopniu dalece lepszym niż jakikolwiek film fabularny z okresu międzywojennego. Na tym wła?nie polega ponadczasowa siła Sztuki.

1. Moritz William, Degenerate Art Story, w: (różni), Panushka Experimental, strona zamknięta w roku 2001
2. Moritz William, Fischinger at Disney or Oskar in the Mousetrap, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
3. Moritz William, Elfriede Fischinger Obituary, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
4. Canemaker John, Elfriede! On the Road with Mrs. Oskar Fischinger, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
5. Canemaker John, The Original Laureate of an Abstract Poetry, New York Times, Nowy Jork, 02.07.2000
6. Grush Byron, Space, Oskar Fischinger, and Desktop Computer Animation, w: (różni), ASIFA Website, www.asifa.org/animate/
7. Fischinger Elfriede, Writing Light, w: (różni), IOTA Center Website, www.iotacenter.org
8. Zone Ray, Oskar Fischinger - Painter, www.artscenecal.com
9. Moritz William, Oskar Fischinger vol. 2 booklet, Re-voir, Paris, 2001